Hebben factchecks effect?

Factchecken wordt vandaag vaak naar voren geschoven als een van de remedies om de kwalijke gevolgen van misinformatie en polarisering tegen te gaan. Maar heeft factchecken eigenlijk effect?

Mensen neigen er immers naar om correcties die ingaan tegen hun overtuiging te verwerpen. Bovendien is het medialandschap steeds meer gefragmenteerd, waardoor we informatie kunnen vermijden die onze eigen overtuigingen tegenspreekt, en op zoek gaan naar informatie die onze overtuigingen bevestigt.

Dus hoe doelmatig zijn factcheckers eigenlijk in het weerleggen van partijdig politiek nieuws in een politiek gepolariseerde context? Dat hebben twee onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam onderzocht. Hun bevindingen staan in een recent gepubliceerde paper.

Het Nederlandse onderzoek werkte weliswaar met respondenten uit de Verenigde Staten. Die werden geconfronteerd met een gemanipuleerd artikel over immigratie of klimaatverandering. Die manipulatie werd dan ook nog eens geframed langs partijpolitieke breuklijnen (Democraten versus Republikeinen). Daarna kregen de respondenten ofwel geen factcheck over het artikel te lezen, ofwel wel een, ofwel de keuze.

De conclusies van de onderzoekers zijn betrekkelijk positief. Ja, factchecken heeft wel degelijk een effect. Factchecks verminderen de mate waarin mensen akkoord zijn met misinformatie die aansluit bij hun overtuiging, en kunnen politieke polarisering overstijgen.

Anderzijds had de keuzeoptie voor een factcheck wel degelijk invloed: we zijn minder geneigd om een factcheck te lezen die ingaat tegen onze overtuiging. Bovendien bleek ook het onderwerp een rol te spelen: bij immigratie werd de partijpolitieke breuklijn meer overstegen dan bij klimaatverandering.

Maar de onderzoekers concluderen desalniettemin dat mensen meer openstaan voor een andere visie dan algemeen - ook in eerder onderzoek - wordt aangenomen. Het is daarbij belangrijk dat die andere visie wordt gepresenteerd met feiten.

Factcheckers zijn daarom “een belangrijk journalistiek instrument” om de negatieve gevolgen van het huidige klimaat van “postfactual realism” te counteren, aldus de onderzoekers. Ze bevelen beleidsmakers en mediaorganisaties aan om er verder op in te zetten.

Het hele onderzoek, met uiteraard veel meer bijkomende schakeringen en nuance, staat hier.

toegevoegd op 1 februari 2019: De onderzoekers hebben hun bevindingen intussen ook zelf in een helder en laagdrempelig artikel gegoten op De Nieuwe Reporter.